Cando coidamos, cando nos coidan

Nos últimos meses, mulleres de Baroña (Porto do Son), Manzaneda, Paradela e Triacastela déronse cita nos obradoiros do proxecto Mulleres que Contan. Guiadas pola directora Hadriana Casla, da asociación GRIGRI, abriron espazos de reflexión arredor do coidado: ese acto tan cotiá como complexo, entendido ao tempo como práctica vital e responsabilidade social e política. Coidamos dos demais… pero que pasa co coidado de nós mesmas? Como facer que todos os membros da familia e da comunidade se responsabilicen dos coidados de maneira equitativa?

Esta etapa do proxecto permitiu que mulleres do rural compartisen experiencias e romperan silencios, poñendo en común vivencias e opinións sobre todo aquilo que lles tocou vivir e incluso soportar. Durante décadas asumiron, case sempre en silencio, o peso de coidar de fillos, maiores ou persoas enfermas. Por iso, falar hoxe de coidados tamén lles permite reivindicar algo que durante anos quedou fóra da conversa: o autocoidado como dereito e como necesidade, así como a necesidade de xerar unha repartición mais igualitaria destas tarefas.  

En Baroña, as participantes lembraron a dureza doutros tempos nos que coidar era unha obriga incuestionable: “antes a muller non podía saír da casa”, “non che preguntaban, tiñas que coidar”. Co paso dos anos, esas imaxes mestúranse con outras de resistencia e cambio. Agora reclaman tempo para elas mesmas, para ler, pasear ou simplemente meditar, defendendo a idea de que coidar debería ser sempre un acto de vontade e non unha imposición. Ao mesmo tempo, coinciden en que as novas xeracións xa viven os coidados dunha maneira diferente, máis compartida e máis consciente.

En Manzaneda, a memoria viaxou polas historias da emigración, do traballo duro e da resiliencia. Alí soaron voces como as de Merche ou Benilde, que se animaron a compartir vivencias tan duras como inspiradoras. Para elas, o autocoidado non é un luxo, senón algo tan simple como poderoso: dar un paseo, conversar ou rir xuntas. Pequenas prácticas que gañaron valor despois dunha vida enteira dedicada a coidar dos demais.

En Paradela, o debate centrouse na importancia de tecer amizades e vínculos como forma de coidado mutuo. As participantes falaron do valor de dispoñer de espazos compartidos, nos que coidarse unhas a outras sen agardar nada a cambio. Reflexionaron tamén sobre a aprendizaxe necesaria para coidarse a unha mesma, recoñecendo que non sempre resulta doado. No caso de Paradela, as mulleres xa dispoñen dunha sólida rede de apoio a través da súa Asociación de Mulleres, que reúne a máis de 200 socias.

En Triacastela, as experiencias foron especialmente intensas. Carmen relatou os 17 anos que dedicou a acompañar ao seu marido con alzhéimer, un exemplo de entrega e de amor que tamén puxo de manifesto a dureza de coidar. Xunto a ela, Agnesa, emigrante italiana que chegou a Galicia polo Camiño, reivindicou a importancia de reservar tempo propio: “hai cousas máis importantes que os cartos”. Entre todas, puxeron enriba da mesa unha idea común: quen coida tamén ten dereito a ser coidada, e que non se trata de sentirse unha carga, senón de asumir que saber pedir axuda e atención tamén forma parte do coidado.

Un proxecto colectivo

Estes obradoiros son só unha parte dun proxecto máis amplo, cuxo obxectivo final é tecer rede e crear comunidade, recoñecendo e poñendo en valor a voz propia das mulleres do rural. En cada encontro, as participantes achegan a súa maneira de entender diferentes aspectos da vida, reivindicando un entendemento e apoio mutuo que noutros espazos non sempre estiveron dispoñibles. Como compartía unha delas: “Falamos de cousas que sempre fixemos, pero ás veces sen ser recoñecidas. Aquí podes dicilo e sabes que todas entendemos”.

Mulleres que Contan crea un espazo seguro para elas, as súas reflexións e o recoñecemento dunhas nas outras. Grazas  Grupos de Desenvolvemento Rural (GDR), promotores da iniciativa en colaboración coa Asociación Cultural Castelo Conta, os obradoiros poden levarse a cabo en diferentes puntos do territorio, dispoñendo de ferramentas e recursos que facilitan a participación e a accesibilidade.

Os catro GDR dos lugares nos que se desenvolven estes grupos de mulleres funcionan como motores do rural, dinamizando o territorio con iniciativas que teñen un impacto real nas comunidades:

• GDR Sil-Bibei-Navea, presente en concellos ourensáns como Manzaneda, Trives ou Vilariño de Conso, centrado na vertebración social, a preservación do patrimonio e a creación de emprego.
• GDR Ribeira Sacra-Courel, activo en territorios como Triacastela, Quiroga ou Monforte, que combina a defensa do patrimonio natural e cultural coa loita contra o despoboamento.
• GDR Miño-Ulla, que abarca concellos como Sarria, Paradela ou Chantada, vinculado ao sector vitivinícola e gandeiro, así como ao valor cultural do Camiño de Santiago.
• Asociación DELOA, que xestiona estratexias de desenvolvemento no ámbito da Barbanza e do Sar, con especial foco en mulleres, mocidade e sustentabilidade ambiental.

Como resumía unha das participantes: “Cando coidamos, damos; pero cando nos coidan, tamén aprendemos a recibir”. Mulleres que Contan reivindica precisamente isto: aprender a coidar e a ser coidadas, non só a nivel persoal, senón tamén como forma de coidar os espazos, os vínculos e as comunidades nas que vivimos. Porque coidar tamén é construír colectividade, fortalecer redes de solidariedade e escoitar a voz das mulleres do rural galego.

Mulleres que contan é un proxecto de cooperación impulsado polos Grupos de Desenvolvemento Rural: Asociación para o Desenvolvemento Rural Sil-Bibei-Navea, Asociación Miño Ulla, GDR Ribeira Sacra-Courel e Asociación Deloa, en colaboración coa Asociación Cultural Castelo Conta, financiado polo FEADER no marco da Intervención Leader de Galicia (PEPAC 2023-2027).